Тхыдэ гъуэгуанэхэм илъэс куэдкIэ ирикIуэу, Кавказымрэ абы щыпсэу лъэпкъхэмрэ я къекIуэкIыкам икъукIэ убгъуауэ тепсэлъыхьахэм ящыщщ дунейпсо зэхэрызекIуэ Челеби Эвлия. Абы илъэс 40-кIэ къызэхикIухьащ Уэсмэн къэралыгъуэмрэ абы къыпэщылъ щIыналъэхэмрэ. Куэдрэ здэщыIа, къызытепсэлъыхьа щIыналъэхэм ящыщщ Адыгэ Хэкур.

Псалъэм папщIэ, япэ дыдэу адыгэ псалъэхэр тхын, зэхуэхьэсын щIэзыдзауэ зи цIэр къыраIуэри, зыхуагъэфащэри аращ. ЗэманкIэ ар зыхуэзэр 1662-1664 гъэхэращ. ЗекIуэлIым икIи тхыдэтхым хьэрып хьэрфхэр къигъэсэбэпурэ итхыгъащ адыгэ псалъэ 24-рэ, псалъэ зэпхахэу 19. Челеби зэхуихьэса псалъэхэр, Блейштайнер япэу гу зэрылъитащи, адыгеибзэм нэхъ и гъунэгъущ.

Ди хэгъуэгум щIэныгъэрылажьэ цIэрыIуэу иIа, адыгэ тхыдэм купщIафэу хэлэжьыхьа Темры Рае и тхыгъэм мыпхэудэу дыщрохьэлIэ: «Адыгэхэмрэ насыпыншагъэм къахуихуа нэгъуей лъэпкъымрэ яку дэлъа зэхущытыкIэр фIы дыдэу итхыжащ Тыркум и къэхутакIуэ-зыплъыхьакIуэ, ефэнды Эвелия Челеби. Ефэндым щIыгъуа и гупым адыгэ щIыналъэр Хы ФIыцIэ Iуфэм къыщыщIэдзауэ Псыжь и къежьапIэмкIэ къыдэкIуейурэ Кавказым щыпсэу лъэпкъхэм (адыгэ лIакъуэхэм) я псэукIэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэм, хабзэу зэрахьэхэм зыщагъэгъуазэурэ, лъэпкъ ягъунэгъухэр зыхуэдэхэр, а лъэпкъхэр зэзышалIэ Iуэхугъуэхэр, зэпэIэщIэ зыщIхэр ятхыжыу 1666 гъэм щыхьэщIащ.

Адыгэхэм насыпыншагъэм къахуихуа нэгъуейхэм зыщыпсэуну щIыпIэ хуагъэнэхуахэр Челеби тегъэчынауэ къретхэкI. А псом я щхьэжу тырку къэхутакIуэм и гупым хэтащ Кърым хъан традзыжа Мухьэмэд-Джэрий (Мухаммед-Гирей). Хъан трахужам щIыгъут езыр зи пашэ, «чобан» фIэщыгъэцIэр зезыхьэ нэгъуей лIакъуэр. Челеби къызэриIуатэмкIэ, Мухьэмэд-Джэрий адыгэ лIакъуэ «шегаке» фIэщыгъэцIэр зезыхьэм малъхъэ яхуэхъуауэ, пэрыуэгъу имыIэжу щыхуей щIыпIэм и юртэхэр щигъэву ягъэпсэут. Абы нэмыщIу Челеби наIуэ къытщещI Адагум псыр Хы фIыцIэм щыхэхуэжым адыгэ лъэпкъыжьым и щIыналъэ «Черкесстан»-р къызэрыщыщIидзэр. Абы нэмыщIу къэхутакIуэм IупщIу къретхэкI Ищхъэрэ Кавказым щыпсэу адыгэ лIакъуэхэр, ахэр щIыпIэ здыщысхэр. Челеби къритхэкIа адыгэ лIакъуэхэм я нэхъыбэм я фIэщыгъэцIэхэр къэнауэ ноби щыIэщ: «бжьэдыгъу», «хьэтыкъуей», «адамей», «болотокай», «мамшух», нэгъуэщIхэри.

ЛIакъуэцIэхэм нэмыщIу Челеби къретхэкI псыхэм я фIэщыгъэцIэхэри, уеблэмэ къыхегъэщ «Псенэф» фIэщыгъэцIэр зезыхьэм нэгъуейхэр «Карасу»-кIэ зэреджэр. АдэкIэ къребжэкI «Гиага», «Уль», «Лаба», «Сераль», «Уарп», «Кубань», «Тегень», «Энджик», «Биююк-Энджик», нэгъуэщI псыхэр.

1666 гъэм къэхутакIуэ Челеби адыгэ Хэкум щыхьэщIам илъэгъуахэр къанэ щымыIэу, нэхъ тэмэму жытIэнщи, адыгэщIым и гъунапкъэхэр, щыпсэу лIакъуэхэр, псыхэм я фIэщыгъэцIэхэр къритхэкIащ…»
АтIэ хэт Челеби Эвлия жыхуаIэр? Абы и гъащIэ лъагъуэхэр къыщожьэ Истамбыл къалэм. 1611 гъэм ар къыщыхъуащ дыщэкIырылажьэ Дервиш Мехмед Зилли и унагъуэм. И анэ-адэм зэфIэкI яIэти, щIэныгъэ нэси ирагъэгъуэтащ. Эвлия и анэр «Великий Визирь Мелик-Ахмед-Паши» жыхуаIэм къыдалъхуауэ и шыпхъут, Абхъазым къыщыхъуат.

Эвлия япэу зэхэзекIуэ щежьауэ къаIуэтэжыр 1640 гъэращ. Илъэгъуауэ хъуам теухуа тхыгъэ зэхуэхьэсахэр томипщIу къыдэкIыжащ «Сейяхатнаме» (Книга путешествий)» фIэщыгъэцIэр яIэу. Пэжщ, и тхыгъэхэм егъэлеиныгъэ куэди ущрихьэлIэ щыIэщ. Арами, зыхэпсэухьа зэманымрэ гъащIэмрэ, апщыгъуэм щыIа къэралхэмрэ псэуа лъэпкъхэмрэ ятеухуауэ Эвлия и IэдакъэщIэкIхэр зимыуасэ щыIэкъым.
Уэсмэн къэралыгъуэр къызэхикIухьа и ужь ар щыIащ Кавказым, Кърымым, Австрием, Мэжэрейм (Венгрием), Фракием, Македонием, Крит хытIыгум, Мэчэм, Мысырым.
Эвлия хъыбар куэд къыщIэнащ адыгэхэм ятеухуауэ. А псори ди тхыгъэмкIэ къэтхьыфынкъым, ауэ зыфIэгъэщIэгъуэнхэр Интернетым щылъыхъуэмэ ягъуэтынущ. Адыгэ Хэкум, адыгэхэр Польшэм, Литвам, Кърымым зэрыщыIам, зэрыщызэуам теухуауэ, хуабжьу тхыдэ теплъэгъуэ гъуэзэджэ куэд къеIуэтэж.

ЗэхэрызекIуэр дунейм щехыжар нэгъэсауэ къахутакъым. Арами, зэрыхуагъэфащэмкIэ, ар Каир деж щыщIалъхьэжащ 1682 гъэм. ФокIадэм (сентябрым) и 12-р Эвлия къыщалъхуа махуэщ.

Бемырзэ Зураб.


Использование уникальных материалов, опубликованных на сайте Черкесия ТВ допускается только с при наличии активной гипер ссылки на первоисточник circassiatv.com
comments powered by HyperComments